İki argüman o kadar ikna edici geliyor ki neredeyse her seferinde ilk onlar dile getiriliyor: «yetkililer nerede olduğumu biliyor, saklanmıyorum» ve «iademi zaten reddettiler, neden hâlâ aramada tutuluyorum». INTERPOL dosyalarını denetleyen Komisyon’un uygulaması ikisine de aynı ve sert yanıtı veriyor: tek başlarına işe yaramıyorlar.

Bu, argümanların yararsız olduğu anlamına gelmiyor. Rolleri değişiyor: dayanak olmaktan çıkıp başka dayanakların olgusal temeline dönüşüyorlar.

«Nerede olduğumu biliyorlar» neden tek başına yardımcı olmuyor

Komisyon, arama bülteninin amacının kişinin yerinin tespitiyle sınırlı olmadığından hareket ediyor. Amaç, iade amacıyla geçici yakalama talebini de içeriyor. Durum böyle olunca, yerin bilinmesi tek başına bültenin hukuka uygunluğunu zedelemiyor.

Aynı anda, aramayı başlatan devlete karşı bir yükümlülük de var: aramanın amacına ulaşmak için — yani iadeyi sağlamak için — gerekli adımları atmak ya da neden hareket edilmediğine dair makul açıklama sunmak. Makul açıklama kabul görüyor: yayımlanmış kararlardan birinde kişinin yeri biliniyordu, iade talebi bir yıl içinde gönderilmişti, sonuç ise hukuki bir engel yüzünden alınamamıştı — veriler korundu.

Argüman ne zaman çalışmaya başlıyor

Üç unsur bir araya geldiğinde retorik olmaktan çıkıp dayanağa dönüşüyor: yerin yetkililerce bilinmesi ve bunun belgeyle ortaya konması; iade yönünde gerçek bir adım atılmadan hatırı sayılır bir sürenin geçmesi; ve belirleyici olan — aramanın fiilî amacının başka olması. Sorgu, delil toplama, baskı, hareket alanını daraltma.

Komisyon açıkça belirtmişti: bültenin amacı, soruşturmaya yardım etmesi veya tanıklık yapması için kişinin naklini sağlamak değildir. Amacın değiştirildiği görülüyorsa, silme için dayanak vardır.

Bu üçüncü unsur belgelerle kanıtlanıyor: iade talebi yerine gönderilen adli yardımlaşma talepleri; soruşturmanın iadeden değil sorgudan söz eden yazışmaları; yürürlükte bir anlaşma varken iade talebinin hiç gönderilmemiş olması.

İade reddi: değerli olan gerekçe, olgunun kendisi değil

Yabancı bir mahkemenin reddi tek başına verilerin korunmasına engel değil. Komisyon’un mantığı yalın: reddeden hukuk düzeni, yüz doksanı aşkın düzenden yalnızca biridir ve kararı yalnızca kendisi için bağlayıcıdır. Kişi, böyle bir engelin bulunmadığı başka bir ülkede tespit edilip yakalanabilir.

Ama ret başka türlü işe yarıyor. Ulusal mahkeme iadeyi reddederken genellikle ayrıntılı biçimde yazar: ne isnat ediliyor, neye dayanıyor, dosyada hangi unsurlar eksik. Komisyon olayın esasına ilişkin kendi değerlendirmesini yapmaz, yetkili makamların vardığı sonuçlara dayanır — yani mahkeme kararı, ona tam da kabul etmeye hazır olduğu malzemeyi verir.

Buradan çıkan pratik kural: başvuruya kararın hüküm fıkrası değil, unsurlarına ayrılmış gerekçe kısmı girer.

Seyahat açısından da bir sonucu var: iade reddi, bültene eklenen ayrı bir kayıtla diğer ulusal bürolara bildirilir. Bu, zaten reddetmiş olan ülkede yeniden yakalanma riskini azaltır; üçüncü ülkelerde ise ortadan kaldırmaz.

Mülteci statüsü ayrı durur

Tanınmış mülteci statüsü önceki iki argümandan farklı işler: statü teyit edilmişse ve arama tam da zulüm tehlikesi bulunduğu ileri sürülen devlet tarafından başlatılmışsa, veriler silinir. Testin iki bileşeni vardır ve tersi de geçerlidir: sığınma talebi reddedilir veya statü geri alınırsa veriler korunabilir ya da yeniden kaydedilebilir.

Uygulama ise formülden daha karmaşık. Komisyon, politikanın şeklen uygulanmadığı durumlarda bile statüyü dikkate alıyor. Yeni bir vatandaşlık kazanılması nedeniyle statünün sona erdiği dosyalarda ise asıl olanı denetliyor: riski doğuran durum esaslı biçimde değişmiş mi. Değişmemişse, iade amacıyla yapılan veri işlemesi kurallara uygun sayılmıyor.

Önemli bir çekince: bu tür dosyalarda bile sonuç genellikle koşulların bütününe dayanır, statüden kendiliğinden çıkarılmaz. Mülteci statüsüne başlı başına yeterli bir argüman olarak güvenmemek gerekir.

Bundan çıkan sonuç

Neredeyse her görüşmenin başladığı bu iki argüman, genellikle uygulanmaya çalışıldıkları yerde işlemiyor. Değerleri, onları destekleyen belgelerde: yerin bilindiğinin teyidi, aramanın gerçek amacına ilişkin yazışma, mahkeme reddinin gerekçe kısmı. Toplanması gereken argümanın kendisi değil, tam olarak bunlar.